काहितरी मनातलं

कधी कधी गंभीर विषयावरही मनांतले काही बोलून दाखवावेसे वाटते. इच्छामृत्यू एक वरदान हा पण विषय तसाच आहे. चर्चेचा विषय असून किंवा त्यावर खोलवर दृष्टी सगळयांचीच जावी अथवा विचार व्हावा असे वाटत असूनही काही इलाज नसल्याने पुढे कोणीच धजावत नाहीत. वैद्यकीय नियमांत किंवा आपल्या संविधानात अशा प्रकारचा काही नियम नाही.
सुलभ मृत्यूची इच्छा प्रत्येक प्राणीमात्र बाळगून आहे. पण कोणाच्या नशिबाचे ह्या बाबतीत दार उघडेल हे सगळे अंधारातच आहे. समाजात किती तरी प्रकारचे लोक आहेत – गरीब आणि श्रीमंत. असे पण काही ज्यांना संपूर्ण आयुष्यभर काही न काही तरी त्रास भोगावा लागतो, हाडाची काडे करून एका हातावर मिळविणे आणि दुसऱ्या हातावर खाणे हा एक वर्ग तर ऐश्वर्यात लोळणारा- कष्टाची झळ न पोहोचणारा दुसरा वर्ग, पण शेवटी जीवन हे सगळयांचेच आहे आणि जगायचेच आहे. प्रत्येक माणूस जगतोच आहे.
जीवन सुरू झाले तर अंत निश्चित आहे, पण सुलभ होवो ही मनीषा. आपण आपळया आजूबाजूला असे किती तरी जीव बघतो जे जगताहेत पण बघणाऱ्यांचे काळीज पिळवटून निघते व आपसूकच मनांत का होईना पण देवा ह्याला सोडव रे बाबा असे आपण म्हटळयाशिवाय रहात नाही. इतक्या यातना, इतके शरीराला कष्ट मृत्यूजवळ तर जवळपास पोहोचलेलेच असतात पण त्याला हात लावू शकत नाहीत. अशा लोकांसाठी इच्छामृत्यू एक वरदानच ठरेल. ह्या संदर्भात फादर लुई वेदरहेड ने म्हंटले होते, ”असाध्य रोगांनी ग्रासलेळया, शरीराची बरीचशी इंद्रियांनी काम करण्यास नाकारलेल्या जीवाला कृत्रिम मशीन लावून त्याच्या इच्छेविरूध्द त्याला जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांना देव शिक्षा का देत नाही.” आणि हे लोक म्हणजे डॉक्टर्सच नं! पण जर त्यांनी जीव वाचविण्याची शपथ घेतली आहे तर ते जीव कसा घेणार हो!
हे सगळे नजरेसमोर ठेवता इच्छामृत्यू चा कायदा किती महत्वपूर्ण आहे आणि त्यावर विचार केला जाणे जरूरी आहे हे ठळकपणे जाणवू लागले आहे. प्रत्येक व्यक्तीला आपली मते सांगण्याचा आणि स्वयंनिर्णय घेण्याचा पूर्णपणे अधिकार आहे. कुणी जर आपळया शारीरिक त्रासदींना कंटाळून तो असे जाहिरपत्र लिहून देत असेल – ”जर डॉक्टरांच्या मते आता ह्यापुढे मला ह्या शारीरिक यातनांपासून मुक्ती मिळू शकणार नसेल तर अश्या दुर्भाग्यपूर्ण अवस्थेमधे कृत्रिम उपचारांवर परावलंबी आणि लाचारीचे जीवन जगण्यापेक्षा मला इच्छामृत्यू देऊन मुक्ती द्यावी” तर अशा इच्छामृत्यपत्राचा आदर केला गेला पाहिजे. इच्छामृत्यू एक वरदान सिध्द होऊ शकते असे फक्त म्हणून काय उपयोगाचे? ह्या म्हणवल्या जाणाऱ्या वरदानाला जगात कुठेही मान्यता मिळालेली नाहीये. इच्छामृत्यू वा दयामृत्यू हा सध्या एक मोठा वादाचा विषय होऊन बसला आहे. विषयाच्या बाजूने आणि विरूध्द वाद सुरूच आहे.
आजारपणांत रोग्याचा त्रास दूर करण्यात प्रत्येक डॉक्टर प्रयत्नशील असतोच. असेच एक डॉक्टर आहेत ऑस्ट्रेलियाचे डॉ.फिलिप. त्यांच्या मते जर उपलब्ध डॉक्टरी उपाय रोगीच्या वेदना कमी करण्यात सक्षम नसतील आणि मृत्यू हा अखेरचाच उपाय डॉक्टरांच्या नजरेसमोर असेल तर त्या जीवघेण्या (पण लवकर न संपणाऱ्या) वेदना सहन करत राहण्यापेक्षा व मृत्यूची वाट बघत बसण्यापेक्षा त्या रोग्याला सुखद मृत्यू देण्यात यावा. त्यांचे ह्या बाबतीत प्रयत्न सुरू आहेतच. खूप विरोध सहन करावा लागत असतांना पण ते आपळ्या ह्या मताशी चिकटून आहेत. इच्छामृत्यू किंवा दयामृत्यू, ह्याचा ते इतक्या प्रखरतेने प्रचार करत आहेत की ऑस्ट्रेलिया मधे त्यांना डॉ ड़ेथ ह्याच नावाने आता सगळे ओळखू लागले आहेत.
ह्या इच्छामृत्यू साठी तत्काळ मृत्य यावा म्हणून त्यांनी एक खास मशीन, डेथ मशीन पण बनविली आहे. ते कायद्याच्या विरूध्द तर जाऊ शकत नाहीत पण त्यावर पर्याय शोधण्याच्या मागे मात्र जरूर आहेत. आंतर्राष्ट्रीय समुद्रात जहाजावर इच्छामृत्यू देणे व येथे ऑस्ट्रेलियन कायद्याला चालू न देण्याचा प्रयत्न चालू आहे. त्यांना पक्का विश्वास आहे की त्यांना यश नक्कीच मिळेल. त्यांनी असा पण दावा केला आहे कि त्यांना आजपर्यंत 200 हून अधिक लोकांनी इच्छामृत्यू मागितला आहे.
तीव्र वेदना सहन करणाऱ्या व्यक्तिची अशी इच्छामृत्यूची विनवणी समोरच्या माणसाला हलवून सोडते. जर सगळयांनी ह्या विषयावर थोडा जरी विचार करायला सुरूवात केली तरी कदाचित काही पर्याय शोधता येईल. प्रजासत्ताक देशात जेंव्हा सत्तापक्ष असा सामाजिक क्रांति घडवून आणणारा प्रस्ताव आणतो तेंव्हा विरूध्द पक्षाकडून तो हाणून पाडला जातो. भारतासारख्या परंपरावादी देशात असे कायदे लागू होण्याची शाश्वती वाटत नाही. असा कायदा कदाचित लागू होणे अशक्य असेल पण रोगी स्वतः जर का ही इच्छा व्यक्त करत असेल आणि त्याच्या यातना बघवत नाहीत असे म्हणणाऱ्या त्याच्या कुटुंबातील लोकांचे त्याला सहकार्य मिळाले तरच हे काही प्रमाणात शक्य होऊ शकते. पण कितीही झाले तरी कुटुंबातील सदस्य कधी ह्याला तयार होतील? इच्छामृत्यू ह्या विषयाची दूसरी बाजू अशी पण आहे की डॉक्टर जेंव्हा पूर्णपणे रोगीच्या बाबतीत हताश आहेत तेंव्हा ते स्वतः रोग्याच्या बाजूने उभे राहू शकतात. असह्य वेदनेतला रोगी सोप्या मृत्यूला जवळ करू शकतो. इच्छामृत्यू आणि सहज सोपा मृत्यू, ह्यासाठी रोग्याला मदत करण्याला रोग्याचा जीव घेणे असे म्हणू शकत नाही. सेवाधर्म ह्या डॉक्टरांनी सोडून दिला आहे असा विचार करणे पण बरोबर नाही.
बऱ्याच वेळा जन्मतःच असे रोगी असतात जे मानसिक व शारीरिक दृष्टया लाचार असतात. समाज किंवा कुटुंबातील व्यक्ति त्यांना परावलंबी व बोझा समजत नसतील पण, पण ही सत्यपरिस्थिति आहे. ह्या लोकांना ही समज पण नसते. अशा व्यक्तिंसाठी डॉक्टर व कुटुंबातील सदस्य ह्यावर निर्णय घेऊ शकतात.
नीदरलैंडमधे अश्या इच्छामृत्यूला सुरूवात झाली आहे. ह्याचबरोबर जेंव्हा नुकतेच जन्मलेले बाळ बऱ्याच गोष्टींची कमी घेऊन जन्मले असेल व पूढचे आयुष्य त्याचे अंधारात आणि खूपच भयावह असेल तर त्याला पण असा मृत्यू देऊ शकतो. फक्त सगळयांचा सह्योग इथे पण आवश्यक असतोच.
डॉ. केव्होरकीयनने पण अमेरिकेत 80 च्या वर अशा प्रकारच्या लोकांना मृत्यू देण्यात मदत केली आहे पण त्यांना आवश्यकतेनुसार सह्योग प्राप्त झाला होता हे विशेष. इच्छामृत्यू व तो ही एकदम कमी त्रासाचा व ताबडतोब मिळवून देणाऱ्या पध्दतींवर अधिक जोर दिला जातो.
काही रोगी असे असतात जे आपल्या इच्छाशक्ति आणि आत्मशक्तिच्या जोरावर ओढवणारे कुठलेही दुःख झेलायला तयार असतात पण काही असा वर्ग आहे जो आजाराचे नाव व तीव्रता समजताच हातपाय गाळू लागतात. अशा निराशावादी लोकांना पण जीवनाचा अंत करण्याचा हा एक पर्याय आहे.
तसे बघितले तर ही गोष्ट शंभर टक्के खरी आहे की असा मृत्यू कोणाला देणे सोपे काम नाही. पण रोग्याची एक सारखी इच्छामृत्यूची इच्छा, डॉक्टरांची सहमती आणि कुटुंबाचा सह्योग असला तर इच्छामृत्यू सफल होऊ शकतो. आता हेच बघायला हवे की इच्छामृत्यू न्यायिक सम्मति मिळून हा व्यवहारात येऊ शकतो का?

आज सकाळी उठ्ल्यावर काही कळ्त नव्हत, काहीतरी विसरल्या सारख वाटत होत‌‌. काय विसरलोय मी…? अरे काल रत्री सिगारेट आणायच विसरलो. रोज सकाळी उठल्यावर सिगरेट पाहिजेच अस काही नाही, तरिही आता सवय झालिये, सकाळी उठल्यावर म. टा. आणी एक सिगरेट असली की दिवस कसा छान जातो. ही सिगरेट काही जिवनाचा अविभाज्य घटक नाही, की नसेल तर माझा जिव जाईल, पण आता सवय झाली आहे. सुरवातीला ज्या वेळेस सिगरेट प्यायला लागलो त्या वेळेस एक नवा प्रयोग म्हणुन सुरु केली. तसा मी सिगरेट सोडणार आहे, हे माझ रोजच वाक्य आहे. मला एक सवय आहे लहाणपणा पासुन मी एखादी गोष्ट हाती घेतली की ती पुर्णत्वास गेल्याशिवाय सोडत नाही. मला माहीत आहे एक दिवस असा निघेल ज्या दिवशी मी परत एक नविन पोस्ट लिहेल “मी सिगरेट सोडली” तो दिवस लवकरच येणार आहे. माझा एक नियम आहे कुठलीही गोष्ट करायची असेल तर ती पुर्णपणे करावी मधेच सोडु नये. शाळेत असतान क्रीकेट खेळायचो, मन भरेपर्यन्त खेळलो, मरही खाल्ला आईच्या हातचा, पाण एके दिवशी वाटल बास आता पुरे झाल खेळनं, सोडुन दिल. कॉलेज मधे असताना कवीता लिहायचा भारी छंद होता मला, बरेच दिवस पानं काळी केली. शेवटी मरठिचे सर म्हणाले, “बस झालं तुमचं लिखाण शिरसाट” तरीही वर्षभर आम्ही पनं काळी करतच होतो. एक दिवस असच वाटलं बास झालं आत, पुरे ह्या कविता, आणी सोडला मी माझा कवीतांचा छंद. हा पण एक गोष्ट मी ज्या वेळॆस माझ्या घरी असतो त्या वेळेस मला सिगरेट प्यायचि ईच्छा सुध्धा होत नाही, विल पावर चांगलं आहे आमचं. खरं सांगायच झाल‍ तर मित्रांनो ” मि सिगरेट सोडली”…. विश्वास नाही बसत ना…? तेच, हे मित्रांना समजाउन सांगायला मला जवळ्पास तिन दिवस लागले. खरच वाटत नव्हतं त्यांना. आता माहीत नाही तुम्हि लोक किती टिंगल करणार. बर असो मला प्रत्येकाला सांगायचं आहे की कुणी म्हणते म्हणुन आपली सवय सोडु नका. कधिही मनाचं ऎका. मन कधिच खोटं बोलणार नाही तुमच्याशी.

मराठी समाजात दुफळी माजवून त्याचा पराभव करणे, ही कला मराठीद्वेष्ट्यांनी इतिहासकाळापासून वापरली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांविरुद्ध कारवाया करून दुष्मनांची शाबासकी मिळवणारे मराठे सरदारच होते. पेशवाई बुडवण्यास मराठे सरदारांमधील सुंदोपसुंदीच कारण ठरली आणि इंग्रजांविरुद्ध एकाकी झुंजणाऱ्या झाशीच्या राणीशी फितुरी करणारेही स्वकीयच होते. आप्तजनांकडूनच दगाफटका होण्याची दुदैर्वी परंपरा मराठी समाजात एकविसाव्या शतकातही तशीच राहावी, याला काय म्हणावे?

प्रत्येक निवडणुकीच्या आगेमागे अनेक विषयांचे काहूर घोंघावत असते आणि निकाल लागल्यावर त्यांचे कवित्व पुढे बराच काळ चालू राहते. त्यात अनेकांना रस असतोच असे नाही, तरीही विजयाच्या उन्मादाचे चित्कार आणि पराभवाचे कण्हणे ऐकू येतच राहते. देशाच्या पातळीवर काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील युनायटेड प्रोग्रेसिव्ह अलायन्स (यूपीए)ने घवघवीत यश मिळवत एका बाजूला भारतीय जनता पक्षाच्या राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी(एनडीए)चे पेकाट मोडले, तर दुसऱ्या बाजूला तिसऱ्या आघाडीचा फज्जा उडवला. या विषयावर बरेच काही बोलले-लिहिले गेल्याने त्याविषयी पुन्हा लिहिण्याचे कारण नाही. महाराष्ट्रापुरते बोलायचे, तर काँग्रेसला फारसे काही न करताच यश मिळाले. टेनिसच्या खेळात समोरचा खेळाडू डबल फॉल्ट करत राहतो आणि पहिल्या खेळाडूला न खेळताच गुण मिळत राहतात. काँग्रेसचे तसे झाले व अनपेक्षित विजयही मिळाला. अर्थात, यश हे अखेर यश असते. ते कसे मिळाले, हे प्रश्न केवळ औपचारिक बनतात. त्यामुळे काँग्रेसला महाराष्ट्रात मिळालेले यश का व कसे मिळाले, याच्याही खोलात न गेलेले बरे!

या निकालांमुळे मुंबई आणि तिचा परिसर पुन्हा चचेर्च्या मध्यभागी आला. गेल्या दोन-तीन वर्षांत मुंबईत मराठी माणसाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. गेल्या मुंबई महापालिकेच्या निवडणुकीच्या वेळी ‘मुंबई कोणाची?’ हा प्रश्न विचारला गेला व मुंबईकर मराठी माणसाने त्याचे चोख उत्तर दिले. पण तरी प्रश्न संपला नाही. तो धुमसत राहिला आणि लोकसभेच्या निवडणुकीत या जळत्या निखाऱ्यांवरील राख घोंघावणाऱ्या वाऱ्यामुळे उडाली आणि ज्वाळा पुन्हा भडकल्या. दुदैर्वाची गोष्ट ही की, गेल्या निवडणुकीत प्रतिर्स्पध्यांना जाळून खाक करणाऱ्या या ‘मराठीपणा’च्या आगडोंबाने यावेळी मराठी माणसाचाच घात केला आणि मराठी माणूस या लढाईत पराभूतही झाला.

यात कोणाला दोष देण्याचे वा कोणाची बाजू घेण्याचे कारण नाही. राजकारणात उतरणारे सर्व राजकीय पक्ष आपला राजकीय स्वार्थ जपतात आणि निवडणुकीत सर्वच जण यशासाठी झुंजतात. तसेच याही वेळी झाले. ‘मराठी माणूस’ हे एक सोपे शस्त्र राजकीय नेत्यांच्या हाती लागले आणि त्याच्या साह्याने लढाई करताना आपल्या हातून हे शस्त्रच मोडून गेले, याचे भान उरले नाही. मराठी माणसासाठी ही बाब केवळ दुदैर्वाची नव्हे, तर शरम आणि निषेधाची आहे. अर्थात, या लढाईत बळी गेलेल्या मराठी माणसाने दोष कोणाला द्यायचाच, तर तो स्वत:ला द्यायला हवा. महाशक्तिमान हत्तीला पकडणे शक्य नसते; तेव्हा जंगलात मोठे खड्डे खणले जातात आणि त्यावर पालापाचोळा अंथरला जातो. स्वत:च्या मस्तीत राहणारा हत्ती निष्काळजीपणाने जंगलात खुशाल चालत राहतो आणि अलगद खड्ड्यात पडून कायमचा बंदिवान होतो. त्याने दोष कोणाला द्यायचा? खड्ड्याला, तो खणणाऱ्याला, नशिबाला की, स्वत:च्या निष्काळजीपणाला? मराठी माणसाचे नेमके तेच झाले. तो निष्काळजी व स्वत:तच मश्गुल राहिला व या निवडणुकीत पराभूत झाला.

एका निवडणुकीतील यश वा अपयशामुळे कोणताही समाज विजयी वा पराभूत होतो, असे मानण्याचे कारण नाही, असा युक्तिवाद कोणी करेल. तो योग्यही आहे. परंतु एखादे युद्ध ज्या घोषणेवर लढवले जाते, ती घोषणाच फसवी ठरून पराभूत झाली, तर काय करायचे? मराठी माणसाचे मुंबईतील अस्तित्व या निवडणुकीत डावावर लावण्यात आले. तसे करण्याचे काहीच कारण नव्हते. या निवडणुकीसमोर बेकारी, भाववाढ, सुरक्षितता, बकाल नागरी जीवन हे आणि असे अनेक नागरी प्रश्न होते. अन्य भाषिक व धामिर्क गटांबरोबरच मराठी समाजाला तेही सतावत होतेच. लोकसभेच्या निवडणुका या आणि अशा मुद्द्यांवर व्हायला हव्या होत्या. महाराष्ट्राच्या अन्य भागांत विजेची टंचाई, शेतकऱ्यांची हलाखी असे प्रश्न होते. मुंबई परिसरातही या महानगरवासियांना भेडसावणाऱ्या प्रश्नांची निर्णायक चर्चा होऊ शकली असती. मुंबईवर भयानक अतिरेकी हल्ला झाला, पण मुंबईकरांना त्याची क्षिती नाही, असे दृश्य दिसते. त्याबद्दल आता या मराठीच्या लढवय्यांना काय म्हणायचे आहे?

बरे, मराठीचा मुद्दा उपस्थित करून तो जिंकण्याचीही काळजी घेतली गेली नाही. या महानगरात आजही सर्वांत मोठा भाषिक गट मराठीचा आहे. तो जोपर्यंत दुभंगत नाही, तोपर्यंत मराठी समाजच राज्य करणार, हे ज्यांच्या ध्यानात आले, त्यांनी खुबीने मराठीचेच शस्त्र मराठी समाजासाठी वापरले. समुदात मोठ्या युद्धनौकांना हवेतून पाण्यावरून हल्ले करून बुडवता येत नाही, तेव्हा समुदाखालून पाणबुड्यांच्या साह्याने टापेर्डोंचा मारा केला जातो. हे टापेर्डो कधी पाण्याच्या वर कधी दिसत नाहीत. त्यामुळे त्यांचा हल्ला केव्हा झाला व आपल्या युद्धनौकेच्या तळाला भगदाड पडून पाणी आत केव्हा शिरू लागले, तेच नौसैनिकांना समजत नाही. जेव्हा उमगते, तेव्हा नौका बुडलेली असते.

मराठी समाजात दुफळी माजवून त्याचा पराभव करणे, ही कला मराठीद्वेष्ट्यांनी इतिहासकाळापासून वापरली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांविरुद्ध कारवाया करून आदिलशाही, निजामशाही व मोगल यांची शाबासकी मिळवणारे अनेक मराठे सरदारच होते. पेशवाई बुडवण्यास भोसले, होळकर, शिंदे अशा मराठे सरदारांमधील सुंदोपसुंदीच कारण ठरली आणि इंग्रजांविरुद्ध एकाकी निकराची झुंज देणाऱ्या झाशीच्या लक्ष्मीबाईंबद्दल फितुरी करणारेही स्वकियच होते. आप्तजनांकडूनच दगाफटका होण्याची सतराव्या शतकापासून चालू झालेली दुदैर्वी परंपरा मराठी समाजात एकविसाव्या शतकातही तशीच राहावी, याला काय म्हणावे?

मराठी माणसाच्या मुठी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव घेताच आवळल्या जात असल्या आणि ‘जय महाराष्ट्र’च्या घोषणेने त्याचा ऊर भरून येत असला, तरी तो केवळ घोषणा देतानाच ‘मराठी माणूस’ असतो, हे ही दाहक वास्तव आहे. सकाळी दूधवाल्याकडून दूध घेताना, दुपारच्या सुटीत उडप्याकडे खाताना, संध्याकाळी भय्याकडून भाजी घेताना, रिक्षाने घरी येताना आणि टीव्हीवरच्या सासू-सुनांच्या मालिका पाहताना तो मराठी नसतोच. तसेच, निवडणुकांत तो एकवटून मराठी म्हणून मतदान करत नाही. त्यातच त्याच्या मानापमानाच्या कल्पना विचित्र. दाक्षिणात्य बॉस आणि रेल्वेच्या र्फस्ट क्लासमधील सटोडियांची अरेरावी निमूट सोसणाऱ्या या मराठी माणसाला ‘अभिमान’ या सदराखाली एकमेकांपासून तोडले जाते, हे समजत नाही. ‘मऱ्हाटा तितुका मेळवावा’ म्हणतानाच ‘मऱ्हाटा तितुका तोडावा’चा कट कोणी कसा अमलात आणला, हे ही त्याला समजले नाही.

महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकात महत्त्वाची बाब ही की, पुनर्रचित मतदारसंघांचा विचार करता मुंबई महानगर प्रदेशातून २८८ सदस्यांच्या विधानसभेतील तब्बल ६९ आमदार निवडून जाणार आहेत. म्हणजे एक चतुर्थांशपेक्षा अधिक आमदार या टापूतून विधानसभेत जातील. जर त्यावेळीही मराठी समाज असा दुभंगला, तर त्याच्या नक्कीच चिरफळ्या उडतील आणि आता ‘मुंबई कोणाची?’ असा प्रश्न विचारला जातो पण काही महिन्यांनी ‘महाराष्ट्र कोणाचा?’ असा प्रश्न विचारण्याची पाळी येईल.

राजकारणातील निवडणुकांच्या धुमश्चक्रीत कोण जिंकले व कोण हरले, हे मुद्दे महत्त्वाचे आहेतच, पण त्याही पेक्षा महत्त्वाचा मुद्दा हे जिंकणे व हरणे वा कोणाला तरी हरवणे, हे सारे कोणासाठी? हा आहे. ज्याच्यासाठी शस्त्रे पाजळायची, त्याचाच पराभव आपल्याच शस्त्रांनी होत असेल, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? कुरुक्षेत्रावरील युद्धानंतर जे योद्धे विव्हळत पडले होते, त्यांना पांडव जिंकले, याचा आनंद नव्हता व कौरव हरल्याचे दु:ख नव्हते. त्यांना वेदना होती, ती अंगावरील असंख्य जखमांची आणि भय होते, ते त्यांचे लचके तोडण्यासाठी आकाशात घिरट्या घालणाऱ्या गिधाडांचे. ते जर जखमी नसते, तर त्यांच्या बाणांनी गिधाडांचाच वेध घेतला असता, पण ते स्वकियांनीच केलेल्या वारांमुळे विकल झालेले आणि हाती शस्त्र घेण्याची शक्तीही लोप पावलेली.

मराठी समाजाची अशी अवस्था झाली तर? त्या पराभवाचे खापर कोणाच्या माथ्यावर फोडायचे?

मुंबईत २६/११ चा दहशतवादी हल्ला, एप्रिलची लोकसभा निवडणूक, दहीहंडी, गणपती, ईद, विधानसभा निवडणूक, नंतर येणारी दिवाळी हा घटनाक्रम राज्यासह मुंबई पोलिसांसाठी पोटात गोळा आणणारा आहे! मुंबई हल्ल्यासारखा अपवादात्मक प्रसंग वगळता बाकी सर्व ‘इव्हेंट’मुळे पोलिसांना हकनाक सुट्ट्यांवर पाणी सोडावे लागते आहे. लोकसभा निवडणुकीनंतर अवघा महिनाभराचा कालावधी सोडल्यास साप्ताहिक ते साऱ्याच सुट्ट्यांवर गदा आलेले पोलिस कुणीही हाका… या मनस्थितीला कंटाळले आहेत.

अधिकारी-कर्मचाऱ्यांना आठवड्यातून किमान एक दिवस सुट्टी ही ४२ हजारांची फौज असलेल्या मुंबई पोलिस दलासाठी स्वप्नवत ठरले आहे. किमान बारा तासांची ड्युटी करणाऱ्या पोलिसांना तब्बल दहा महिने सुट्ट्यांच्या दुष्काळातून जावे लागत असले तरी त्याविषयी ना खेद ना खंत अशीच भूमिका उच्चस्तरीय अधिकारी आणि सरकारदरबारी राहिली असल्याचा आरोप या कर्मचाऱ्यांकडून करण्यात येत आहे. १३ ऑक्टोबरची विधानसभा निवडणूक झाल्यावर तरी सुट्ट्यांचा प्रसाद मिळण्याची आशा लगेचच येणाऱ्या दिवाळीमुळे धुळीस मिळाली आहे. ही गैरसोय असतानाच साप्ताहिक सुट्टीबदल्यात मिळणारा मेहनताना सामान्य कर्मचाऱ्यांना कित्येक महिन्यांपासून मिळालेला नसल्याची सार्वत्रिक तक्रार आहे. याबाबत निधी उपलब्ध नसल्याची कारणे कार्यालयातून मिळत असल्याची खंत अनेक कॉन्स्टेबल व्यक्त करत आहेत.

सुट्ट्यांची कमतरता भरून काढणे दूरच, पण किमान एक दिवस कुटुंबासोबत राहण्याची इच्छा कधी फलदूप होणार, हा साऱ्यांचा प्रश्ान् आहे. लोकसभा निवडणुकीनंतरचा साधारण महिना वगळता साप्ताहिक सुट्टीची वानवा असल्याची खात्यातील तक्रार आहे. या निवडणुकीनंतरही लगेचच घरी जाता येईल, असेही नसते. मंगळवारी मतदानकेंदावर ड्युटी असलेल्या साऱ्या पोलिस अधिकारी-कर्मचाऱ्यांची या मतदानपेट्या संबंधित भागातील ‘स्ट्राँग रूम’मध्ये जमा होईपर्यंत सुटका नसते. त्याप्रमाणे, मंगळवारी रात्री बारा ते एक वाजेपर्यंत त्यांची ड्युटी सुरूच होती.

निवडणुकीची आचारसंहिता लागू झाल्यापासून सुट्ट्या बंदचा सामना करणारा हा फौजफाटा निवडणूक तयारीस लागला होता. दिवाळी संपेपर्यंत सुट्टी मिळण्याची शक्यता नाही. त्यानंतर आणखी कुठले सण वा महत्त्वाची घटना झाल्यास प्रथम सुट्ट्यांवर संक्रात येईल, ही भीती त्यांना आहे. असे असताना अपवाद वगळता ज्येष्ठ आयपीएस अधिकारी सरकारी नियमांप्रमाणे सुट्ट्यांचा आनंद घेण्यास विसरत नसल्याची आठवणही करून दिली जात आहे.

असे असले तरीही निवडणुकीपासून साऱ्या प्रसंगांत पोलिस दल ठामपणाने उभे राहते. त्यातच, या निवडणुकीत शिवसेना-मनसे तणावाचीही स्थिती होती. अशावेळी कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न निर्माण होऊ नये, म्हणूनही खास काळजी घेण्यात आली. ऐन निवडणुकांत त्यांच्यातील संघर्ष उफाळून येऊ नये, म्हणून साऱ्या यंत्रणेस तत्पर राहावे लागले होते. अशा स्थितीत, किरकोळ अपवाद वगळता पार पडलेल्या निवडणुकांत सत्तेचे सोपान कोणाला मिळणार याच्या चर्चा सुरू होतील आणि आमची स्थिती जैसे थे राहील.

जवळपास ११ वाजे पर्यंत तिची वाट पाहत मि स्टेशन वर बसलेला होतो, सारखी मझी चुळबूळ सुरू होती आता येणार मग येणार. तिचा काही पत्ता नव्हता, ईतक्यात जवळपास तिन वेळा बाहेर जाउन फोन करुन आलो होतो. पण त्याचा काहि फायदा होणार असं वाटत नव्हतं. या सर्व प्रकारात माझी भुक कुठल्या कुठे पळाली होती. समजत नव्हत काय करु ते, एवढ्या वेळात चांगलाच रडकुंडीला आलो होतो मी. शेवटी विचार केला, सरळ गाडी पकडावी आणी पुण्याला निघुन जावं, ही ईतकी कशी निश्काळजी असु शकते, मी येणार हे माहित होतं, आधीपासुनच सगळं ठरलेलं असताना आता हे नविन काय?
मग मनात विचार आला सरळ लोकल पकडुन डोंबिवलीला जावं.
११:२५ ची डोंबिवली लोकल लागली आणी त्यात मी चढलो.
काही वेळातच डोंबिवली स्टेशन आलं, चढनार्या-उतरनार्यांची बरीच गर्दी होती कसातरी वाट काढुन बाहेर आलो, येताना सुद्धा माझी नजर तिलाच शोधत होती. काही वेळात घरचा रस्ता पकडला. जवळच होतं म्हटलं पाईच जातो. वाटेत जाताना ईकडे-तीकडे बराच वेळ बघत होतो पण तिचा काहीच पत्ता नव्हता. शेवटी घरी पोहोचलो, दाराची कडी उघडली कुणाचा काही आवाज नाही, घरातही एकदम शांतता. घरात आतमधे गेलो कुणीही दिसत नव्हते, तिला आवाज दिला काही उत्तर नाही, मनात बरिच कालवा-कालव चालली होती. किचन मधे गेलो एका छोट्याश्या टेबलावर छानसा केक मांडुन ठेवलेला होता. संदर अक्षरात मझं नाव लिहलेलं होतं “Happy Birthday Sonya”..
अरे आज माझा वाढदिवस, विसरलोच होतो की…
एकदम सर्वांचा आवाज आला ती हसत होती. सावकाश जवळ येउन तिने विश केलं. आज पर्यंत मी मझा वाढदिवस कधी साजारा केलेला नव्ह्ता, आधी घरचि परिस्तिती नव्हती आणी आता वेळ नव्ह्ता.. विस्म्रुतितुन निघुन गेलं होतं. तो माझ्या आयुष्यातला सर्वात आनंदाचा दिवस होता. आणी तीने दीलेला आश्चर्याचा धक्का…!
आत परत मी माझा वाढदिवस साजरा करायचा सोडुन दिलाय. कारण वाढदिवस साजर करणारी तिच नाही आता. मधेच सोडुन गेली..
देउन गेलीय असंख्य आठवणी..! जगतोय मी आठवणीत..! १६ तारखेला होता माझा वाढदिवस, परत त्या सर्व आठवणी भरुन आल्या. आज तो रस्ताही तसच आहे. तिचं घरही तिथेच आहे मीही आहे. पण ती इतकी दुर गेलेली आहे की आठवणीतच तिला मी बघु शकतो.

(समाप्त) सर्व काही संपलय आता.

सकाळचे ३ वाजले होते. ऑफिस सुटलं घाई घाईत खाली आलो. त्या वेळी कॉमन ड्रॉप मिळायचा घर कोथरुडला ऑफिस कल्याणी नगर मधे. तसं महित होतं आज घरी जायचं नाहिये रात्रिच तिला फोन केला होता मुंबई ला येतोय म्हणुन. ऑफिसची सर्व काम उरकली होती. आता शनीवार आणी रवीवार दोन दिवस सुट्टीचे. प्रोग्राम आधिच ठरलेला असायचा सकाळी पुण्यातुन सिंहगड एक्सप्रेस पकडायची आणी बरोबर ९:२० ला कल्याण स्टेशन वर उतरायचं ती थांबलेलिच असायची माझी वाट पाहत. दोन दिवस तिच्या घरी. तसं घरातल्या लोकांना कल्पना होती, आणी आता तर सर्वांच्या सक्षीने एंगेजमेंट झालेली होती कुणी काही म्हणायचा प्रश्नच उरला नव्हता. ऑफिस मधुन खाली बेसमेंट मधे पोहोचलो तर गाडी जगेवर उभी होती मि जाउन बसलो ३ जण आणखी यायचे होते मी हळुच ड्रायव्हरला म्हणालो आज स्टेशन वर सोडा माला, त्यालाही नेहमिची सवय झालेली होती काही न बोलता तो फक्त हसला.

बरोबर साडेतीन ला तिघेही जण येउन गाडीत बसले. चेक आउट चे सर्व सोपस्कार आटपुन गाडी निघाली १५ मिनीटात मी स्टेशन वर पोहोचलो. तिकीट काढायला काही खास गर्दी नव्हती आरमात तिकीट काढलं, नेहमिच्या सवईप्रमाणे टाईंम्स घेतला आणी फलाटावर आलो गाडीला अजुन २ तास वेळ होता टाईंम्स वाचता वाचता कसा वेळ गेला काही कळलं नाही बरोबर ५:३० ला गाडीत बसलो जागा मस्त विंडो सिट मिळाली होती खीशातुन आय पॉड काढुन कानाला लावला. ६:०५ ला गाडी पुण्यातुन निघाली. शिवाजि नगर येत नाही तेवढ्यात तिचा फोन आला,

ती “जागा मिळाली का..?”

मी “हो नेहमिच्या विंडो सिटवर बसलोय”

ती “बरं सावकाश ये, मी येते ९ ला स्टेशन वर”

मी “ठीक आहे”

ती हसली आणी फोन ठेवला. सर्व कसं नेहमिसारखं सुरळीत चालु होतं, आत्ता लक्षात आलं मघापासनं काहीतरी विसरल्या सारख वाटत होतं, तिचं गुलाबाचं फुल विसरलो मी, “ओह मॅन हाउ आय़ कॅन डु धिस…!” आज परत ती नराज होणार. जाउदे कल्याणला पोहोचलो की तिला सुंदर मोगर्याचा गजरा घेउन देइन.. गाडी कर्जत ला पोहोचली आता पोटात कावळे कोकलायला सुरवात झाली होती, पण बाहेरचं काहीच खात नाही मी कीतीही भुक लागो. स्वतःलाच सांगितलं आत काही वेळात कल्याण स्टेशन येणार तिथुन लोकल पकडुन डोंबिवलीला जायच तिथुन १० मिनिटाचा घराचा रस्ता घरी जाताना वाटेत तिने स्वतःसाठी आणलेला डबा उघडायचा आणी त्याचा फाडशा पाडायचा, त्या वेळात ती सारखी माझ्याकडे बघत राहणार. हा विचार करता करता कल्याण स्टेशन कधी आलं काही कळलच नाही..
अंगाला आळोखे पिळोखे देतच खाली उतरलो, माहीत होतं ब्रिज वर उभी अशणार. ५ नंबर फलाटावरुन धावत सुटलो ते थेट ब्रीज वरच थांबलो. माझी नजर सारखी तिला शोधत होती. आत्ता दिसेल मग दिसेल असं करता करता १५ मिनीटं झाली ती काही दीसत नव्हती शेवटी न राहउन फोन काढला तर ‘नो सर्व्हिस’ फार राग येतो मला या फोन कंपनिचा स्टेशनच्या बाहेर येउन फोन बुथ वरुन फोन लावला ‘नो रिल्पाय’ मझी धड-धड सुरु झाली असं कधीच झालं नव्हतं. त्यानंतर परत स्टेशन मधे आलो, बराच वेळ २ नंबर फलाटावर इंडीकेटर खाली बसलेला होतो प्रत्येक येणार्या लोकलकडे बघत होतो पण ती काही दिसत नव्हती..
आता मात्र मलाच कळत नव्हत काय करव ते. मनात नको नको ते विचार येत होते….
(क्रमशः)